26.06.2026 Скопје
Помалку од два месеци откако изборите ставија крај на долгогодишната доминација на Виктор Орбан и неговата партија Фидес, Унгарија се соочува со политички конфликт меѓу новиот премиер Петер Маѓар и претседателот Тамаш Шуљок. Нивните сè пожестоки конфронтации ги разоткриваат длабоките поделби во институционалниот систем формиран за време на претходната влада.
Додека владата се стреми да спроведе фундаментална реформа на државниот апарат и да ги отстрани функционерите назначени за време на администрацијата на Орбан, претседателот Шуљок ги отфрла барањата за негова оставка и вели дека ќе ги искористи сите уставни и законски средства за да остане на функцијата до крајот на својот мандат.
Петер Маѓар, поранешен поддржувач, а подоцна и критичар на системот на Орбан, водеше кампања со ветувања за „обновување на демократските институции“ и доби мандат од гласачите за промени. Сепак, иако новата влада ја презеде извршната власт, голем број клучни институции сè уште се предводени од луѓе назначени од претходната влада. Меѓу нив е и претседателот Шуљок, кој дојде на власт со поддршка на тогаш владејачката Фидес.
Во своето прво обраќање пред парламентот по преземањето на власта, Унгарецот го обвини претседателот дека со години молчел за злоупотребите, корупцијата и ерозијата на независноста на институциите. Според новата влада, бројни државни функционери не дејствувале како независни носители на власта, туку како продолжена рака на претходниот режим. Затоа, се разгледуваат правни механизми што би овозможиле нивно отстранување или ограничување на надлежноста, соопшти владата.
Претседателот Шуљок ги отфрла ваквите обвинувања и тврди дека не станува збор за демократизација, туку за обид за концентрирање на моќта во рацете на ново мнозинство. Во своите јавни настапи, тој нагласува дека парламентарната победа не ѝ дава право на владата да го менува институционалниот систем без ограничувања. Според него, стабилноста на државата зависи од почитувањето на принципот на поделба на власта и независноста на институциите.
Затоа, тој побара проценка на уставноста на одредени законски решенија што би можеле да овозможат негово отстранување. Во исто време, тој побара и од меѓународните правни тела да анализираат дали предложените реформи ги исполнуваат европските демократски стандарди.
Политичките аналитичари велат дека борбата оди подалеку од една единствена функција и во суштина се однесува на тоа кој има право да ја толкува волјата на народот по падот на владата на Фидес. За време на неговото повеќе од деценија и пол на власт, Виктор Орбан изгради еден од најцентрализираните политички системи во Европската Унија. Критичарите го обвинуваат за ослабување на независноста на судството, притисок врз медиумите и зголемување на политичкото влијание врз државните институции.
Од друга страна, неговите поддржувачи го нагласуваа економскиот раст, контролата на миграцијата и акцентот на заштитата на националниот суверенитет. Токму затоа прашањето сега е дали е можно да се демонтира таков систем без да се создадат нови политички превирања.
Новата влада тврди дека промените се неопходни за воспоставување на целосно владеење на правото, додека опозициските кругови и некои правни експерти предупредуваат дека брзите и радикални кадровски промени би можеле да создадат преседан што секоја нова влада би можела да го искористи утре.
Брисел со години има многу комплициран однос со Будимпешта. Европската комисија постојано изразува загриженост за состојбата на владеењето на правото во Унгарија, а дел од европските средства беа условени од спроведувањето на институционалните реформи. Затоа, сегашниот конфликт внимателно се следи и во европските институции. Доколку се случи подлабока уставна криза или контроверзни измени во законодавството, тоа би можело да влијае и на идните односи на Унгарија со Европската Унија, велат аналитичарите.
Некои европски дипломати неофицијално укажуваат дека Брисел ќе поддржи секоја реформа што ја зајакнува независноста на институциите, но дека во исто време ќе биде многу претпазлив во врска со потезите што би можеле да се сметаат за политички реваншизам.
„Една од главните причини зошто владата на Петер Маѓар инсистира на брзи промени е искуството на Полска. Таму, по промената на владата, останаа длабоки институционални поделби меѓу претседателот и владата, што доведе до блокирање на одредени реформи“, вели унгарскиот политиколог Иштван Гал, додавајќи дека властите во Будимпешта не кријат дека сакаат да избегнат слично сценарио.
Според нивното толкување, оставањето на луѓе блиски до претходната влада на најважните позиции би можело да го забави или целосно да го спречи спроведувањето на изборната програма. Од друга страна, противниците на таков пристап нè потсетуваат дека самата цел на институционалните механизми е да спречат прекумерна концентрација на моќ во рацете на едно политичко мнозинство, заклучува нашиот соговорник.
Подготвено од А.Ѓ.
About Author
