15.06.2026 Скопје
Секоја година, околу 60.000 жени ширум светот стануваат жртви на фемицид, а една студија во Србија покажа дека најчестиот мотив била љубомората, која произлегувала од желбата на сторителот да ја „поседне“ својата партнерка, неговата неспособност да го контролира нејзиното однесување и да управува со нејзиниот живот, рече Сретко Јанковиќ, пензиониран судија во Апелациониот суд во Белград, кој зборуваше за семејните убиства на меѓународна конференција на адвокати во Будва минатата недела.
Љубомората е потврдена и како мотив во судските процеси против обвинетите, кои изјавија дека никогаш не би извршиле кривично дело доколку нивната партнерка била „верна“, не „нашла некој друг“, не „раскинала“, не ги напуштила, се согласила на помирување, се согласила на она што го сакаат од неа, изјави судијата.
– Една жена страдала затоа што ѝ било полесно да оди на работа со сосед отколку да користи јавен превоз. Нејзиниот сопруг ѝ наредил да се вози со јавен превоз, што значело подолго патување и поголем метеж до работното место. Таа не го исполнила неговото барање, бидејќи било многу побрзо и полесно да се оди на работа со автомобил со сосед. Сè завршило трагично, бидејќи нејзиниот сопруг ја убил со дури 46 убодни рани – раскажа судијката Јанковиќ еден случај од судската пракса.
Меѓу семејните убиства во Србија, најчести се убиствата меѓу брачни и вонбрачни партнери, при што жртвите на убиствата најчесто се жени. На страната на сторителот е маж кој обично ја казнува жената или ѝ се одмаздува – за прељуба, одлуката да го напушти, но и за наводно „благородни“, но за женски деструктивни „причини“ како што се љубовта, честа или традицијата.
Студиите за виктимизација потврдуваат дека на убиствата на жени најчесто им претходело семејно и интимно партнерско насилство во сите негови форми – физичко, психолошко, сексуално и економско, како и екстремна љубомора и посесивност, но и спорови околу мираз или прашања за чест.
– Карактеристика на овие убиства е тоа што насилното однесување не било препознаено како ризично, ниту од жртвите ниту од институциите одговорни за спречување на семејно насилство. Убиствата од партнери честопати се придружени со суровост, нанесување големо страдање на жртвата, како и понижување на жртвата. Од друга страна, ваквите убиства често резултираат со самоубиство на сторителот. Истражувањата покажуваат дека речиси две третини од мажите кои ги убиваат своите партнерки извршуваат самоубиство по убиството, додека само еден процент од жените кои ги убиваат своите партнерки извршуваат самоубиство – изјави судијата Сретко Јанковиќ.
Истражувањата во странство, но и во Србија, потврдуваат дека жената е изложена на најголем ризик од убиство од нејзиниот брачен или романтичен партнер, сегашен или поранешен. Сепак, насилството од интимниот партнер понекогаш е причина за „пресврт на улогите“, кога насилниот партнер станува жртва на убиството на својот партнер, кого го злоупотребувал со години.
– Убиството на сопруг во сон е најчестиот метод на извршување од страна на жените, што во судската пракса се смета за сериозно убиство на суров и подмолен начин, но е критикувано затоа што овој метод на извршување на убиството, кој следел по долготрајно злоставување и насилно однесување од страна на сопругот во бракот, не е израз на подмолноста на жената, туку последица на нејзината физичка слабост, страв и отсуство на каква било социјална помош во барањето излез од безнадежна ситуација – рече судијата Сретко Јанковиќ.
Сепак, додаде тој, во судската пракса имало и случаи на таканаречени нарачани убиства, кога жена ангажирала друго лице да го изврши убиството на нејзиниот сопруг за одредена сума. Убиствата од страна на партнери често се случуваат во присуство на малолетни деца, кои како резултат на тоа доживуваат тешка траума. Во голем број случаи, децата се исто така жртви на семејни убиства.
– Во истрагата за семејни убиства во Србија помеѓу 2018 и 2022 година, според евиденцијата на Министерството за внатрешни работи, регистрирани се 188 мажи и 41 жена кои извршиле убиство на член на семејството, при што 145 жени и 92 мажи биле лишени од живот, а утврдено е дека во 81 процент од случаите жртвите на убиство биле жени, дека 26 проценти од жените побарале помош од полицијата пред убиството (33 проценти во 2022 година), што зборува за неуспехот на надлежните институции и неисполнувањето на главната цел – заштита на животот на жртвата која побарала помош – нагласи судијата Јанковиќ.
Причините за убиствата од страна на партнери лежат, пред сè, во несоодветното решавање на конфликтните ситуации. Студија во Србија, изјави судијата, покажува дека кај убиствата во конфликти, 67,6 проценти од сторителите биле под дејство на алкохол.
– Прекумерното консумирање алкохол, особено од страна на мажите, значително придонесува за семејно насилство, бидејќи многу студии покажуваат дека повеќе од половина од сторителите на семејно убиство биле под дејство на алкохол во времето на извршување на кривичното дело. Поседувањето огнено оружје, легално и нелегално, било присутно во голем број случаи на пријавено семејно насилство, особено во случаи кога насилството било насочено кон жени, додека, од друга страна, голем број семејни убиства биле извршени со огнено оружје. Загрижувачки е што во 56 проценти од случаите на пријавено семејно насилство, огненото оружје не било запленето од сторителите – нагласи судијата Јанковиќ.
Највисок процент на убиства со огнено оружје во вкупниот број случаи на фемициди во Србија е забележан во 2015 година – 45,71 проценти, а најнизок во 2018 година, кога уделот на овие случаи на фемициди изнесувал 20 проценти.
– Речиси половина од фемицидите (49 проценти) можеа да бидат спречени доколку пријавите за насилство што им претходеле биле сериозно разгледани и безбедносните ризици по животот на жената биле соодветно оценети. Голем број случаи на фемициди не биле спречени бидејќи институциите на системот, првенствено обвинителството, не успеале брзо и ефикасно да реагираат на пријавите за семејно насилство што му претходеле на убиството. Од друга страна, наместо да ѝ обезбедат на жртвата сета потребна заштита, помош и поддршка, во некои случаи центрите за социјална работа ја минимизираат опасноста и не ги земаат предвид околностите што ја загрозуваат безбедноста на жртвата – изјави судијата Сретко Јанковиќ на меѓународната конференција „Правни денови во Будва“.
Тој нагласи дека превентивните мерки се поважни од репресивните и нагласи дека спречувањето на семејните убиства мора да вклучува и борба против злоупотребата на алкохол и дрога, како и навремено откривање и лекување на ментални болести, како и подобра контрола на издавањето дозволи за поседување и носење огнено оружје.
Подготвено од А.Ѓ.
About Author
