15.06.2026 Скопје
Чешката влада денес усвои измени на законот за финансирање на јавните радиодифузни сервиси – Чешка телевизија и Чешко радио – со укинување на претплатничките такси и, од јануари 2027 година, ќе ги финансира директно од државниот буџет, со износот што го имале во 2008 година, без никакви гаранции за независност од политички притисок.
Владата на премиерот Андреј Бабиш прво се обиде да го измени целиот сет закони за јавна радио и телевизиска услуга напролет, но не само што Чесите излегоа масовно да демонстрираат под слоганот „Нема да обезбедиме јавна услуга“, туку новиот закон предложен од Министерството за култура беше предмет на стотици приговори во јавната дебата, и – парадоксално – не само од експерти, туку и од други министерства во владата на Бабиш, особено Министерството за финансии.
„Чешката телевизија имаше 30 проценти пазарен удел, главната програма на Чешкото радио, Радио журнал, беше најслушаната радио станица во земјата и тие во тоа време не се жалеа дека немаат доволно пари“, објасни министерот за култура Ото Клемпирц, објаснувајќи зошто износот од буџетот што ќе го добијат е дури 15 проценти помал од оној што го добиваат од претплати денес.
Иако министерот првично очекуваше дека овие средства за јавните медиуми автоматски ќе се валоризираат штом инфлацијата достигне пет проценти, во измените на законот тој сега очекува дека валоризацијата ќе се случи само ако инфлацијата достигне 10 проценти за неколку години.
„Луѓето не сакаат да плаќаат претплата, а нејзиното собирање чини нешто. Сметаме дека овие две институции не покажаа никаква подготвеност да штедат. Цела Европа штеди, па колку луѓе отпушти Би-Би-Си, колку радиостаници ќе бидат намалени во Германија, како штедат Франција и другите“, рече Бабиш денес на прес-конференција по владина седница.
Премиерот влезе во спор со новинарите на прес-конференција кога ги обвини дека лажат, велејќи дека ги враќа медиумите во нивните средства од 2008 година откако го зел износот од извештајот за 2024 година, не земајќи предвид дека претплатата била замрзната 17 години и не се зголемила, па затоа износите од 2008 и 2024 година биле еднакви.
„Го променивме индексот на валоризација, затоа сакавме да го промениме“, Бабиш одби да објасни како и врз основа на кои параметри е направена пресметката кога се случува валоризацијата, објавува Бета.
И премиерот и министерот за култура ги отфрлија тврдењата дека преминот кон овој метод на финансирање ја загрозува независноста на двата јавни сервиси, на кои Чесите им веруваат, за разлика од минималната доверба што ја имаат во комерцијалните медиуми.
„Не размислувавме за воведување какви било гаранции. Никогаш не сме ја загрозиле независноста на јавната служба. Можевме да не го усвоиме нивниот годишен извештај и целосно да ги исчистиме, но не го направивме тоа и нема да го сториме тоа“, рече Бабиш.
Некои вработени во Чешката телевизија и Чешкото радио се во предупредувачки штрајк, а оваа пролет десетици илјади Чеси неколку пати излегоа на улиците на Прага и поголемите градови за да го одбранат јавниот сервис од притисокот на политичарите.
„Милион моменти за демократија“, граѓанска иницијатива која датира од времето на првата влада на премиерот Бабиш до 2021 година, позната по својата способност да изведе стотици илјади Чеси на улиците кога верува дека демократските достигнувања се загрозени, исто така ја започна петицијата „Не ви ги даваме медиумите“, која беше потпишана од повеќе од 175.000 луѓе за кратко време, до почетокот на мај.
Во април, ученици и студенти од 200 училишта и колеџи во Чешка излегоа на протести наместо на часови со пораката дека едно од достигнувањата на кадифената револуција од 1989 година се независните медиуми, чија независност во голема мера беше загарантирана со фактот дека тие беа платени преку претплати, а не директно од буџетот.
Чешката опозиција е исто така против промена на методот на финансирање, која предложи медиумите барем да добијат гаранции за независност и финансирање, на пример со барање таканаречено уставно мнозинство – 120 гласови од 200 членови на Долниот дом – за измена на законите за медиуми, што министерот за култура категорично го отфрли денес.
„Законите за медиуми не треба да имаат уставна заштита. Затоа, други, како што се здруженијата на пчелари, подоцна би можеле да бараат уставна заштита за своите закони“, рече Клемпирц.
Генералните директори на Чешката телевизија и Чешкото радио денес им изјавија на новинарите дека предложените измени се шокантни.
Промените во финансирањето на медиумите во Чешка се внимателно следени и од Европската Унија бидејќи сега потсетуваат на словачкиот и унгарскиот пат, односно како поранешниот унгарски премиер Виктор Орбан и Словакот Роберт Фицо некогаш се справуваа со независниот јавен сервис.
Европската унија, која ги обединува јавните радиодифузни сервиси, предупреди дека ваквите промени би ги дестабилизирале чешките медиуми, а тие исто така предупредија дека го кршат Европскиот закон за слобода на медиумите (EMFA), кој им наредува на земјите-членки да обезбедат јавни радио и телевизиски услуги во своите земји со предвидливо, одржливо и доволно финансирање и на тој начин да ги заштитат од политичка самоволност, цензура и притисок.
Подготвено од А.Ѓ.
About Author
