30.03.2026 Скопје
Сè поголем број научни истражувања сугерираат дека еден ген може да игра многу поголема улога во Алцхајмеровата болест отколку што се мислеше претходно. Генот се нарекува ApoE, кој, според нова анализа од голем обем од научниците на Универзитетскиот колеџ во Лондон (UCL), е поврзан со дури 72 до 93 проценти од случаите на Алцхајмерова болест, во зависност од тоа како се мери болеста. Истиот ген би можел да биде поврзан и со околу 45 проценти од сите случаи на деменција.
Резултатите, објавени во списанието npj Dementia, сугерираат дека APOE би можел да биде една од клучните цели за идните терапии.
Алцхајмеровата болест станува сè поголем проблем бидејќи луѓето живеат подолго, а стареечкото население директно го зголемува бројот на заболени, додека ефикасен третман сè уште не постои. Повеќе од 55 милиони луѓе ширум светот страдаат од Алцхајмерова болест.
За разлика од некои ретки генетски мутации кои предизвикуваат болести само кај мал број луѓе, секој има варијанта на генот ApoE. Затоа, неговата важност може да биде многу поголема отколку што се сметаше претходно.
Постојат три главни варијанти на генот, означени како ε2, ε3 и ε4. Секоја личност наследува две копии, по една од секој родител, па затоа постојат шест можни комбинации.
Научниците со децении знаат дека варијантата ε4 го зголемува ризикот од Алцхајмерова болест, додека ε2 се смета за заштитна. Најчестата варијанта во геномот, ε3, долго време се сметаше за неутрална, што значи дека немала посебно влијание. Сепак, нова студија ја оспори таа идеја.
Авторите на студијата веруваат дека улогата на генот ApoE во Алцхајмеровата болест и деменцијата е потценета со години бидејќи речиси целото внимание е посветено на варијантата ε4, додека ε3 е во голема мера игнорирана.
Новата студија покажува дека сликата значително се менува кога ефектите од обете варијанти се земаат предвид заедно. Во овој случај се покажува дека ApoE не е само еден од многуте фактори на ризик, туку ген чии варијанти се поврзани со поголемиот дел од случаите на Алцхајмерова болест.
Раководителот на студијата, д-р Дилан Вилијамс, верува дека голем процент од болеста воопшто не би се појавила доколку не било комбинираното дејство на варијантите ε3 и ε4.
„Одамна потценувавме колку ApoE придонесува за целокупниот товар на Алцхајмеровата болест. Кога ќе ги земеме предвид и ε3 и ε4, гледаме дека овој ген има потенцијална улога во речиси сите случаи“, рече тој.
Научниците комбинирале податоци од неколку големи, меѓусебно различни извори. Анализата вклучувала бази на податоци како што се UK Biobank и FinnGen, кои вклучуваат повеќе од 460.000 луѓе над 60 години чии здравствени податоци можат да се следат многу години.
Дополнително, биле користени податоци од студии кои ја анализираат акумулацијата на амилоид во мозокот со помош на снимање, како и генетски и обдукциски наоди кои ја потврдуваат Алцхајмеровата болест на ниво на мозочно ткиво.
Овој пристап е важен бидејќи Алцхајмеровата болест може да се дефинира на неколку начини – врз основа на симптоми, скенирање на мозокот или анализа на ткивото. Комбинирањето на сите овие методи дава поцелосна и посигурна слика.
Резултатите добиени од научниците се доста впечатливи. Авторите проценуваат дека ε3 и ε4 варијантите на генот ApoE се поврзани со 72 до 93 проценти од случаите на Алцхајмерова болест и околу 45 проценти од сите деменции.
Разликите во процентите зависат од тоа дали податоците се базираат на клинички дијагнози, скенирање на мозокот или анализа на ткивото. И покрај овие разлики, генералниот заклучок останува ист, а тоа е дека ApoE е веројатно вклучен во најмалку три од четири случаи на Алцхајмерова болест, а можеби и повеќе.
Иако пронајдоа силна поврзаност на болеста со еден ген, научниците нагласуваат дека само генетиката не ја одредува судбината на поединците.
Имено, болеста не секогаш ќе се развива дури ни кај луѓе со најризична комбинација на гени, односно со две копии од ε4 варијантата. Се проценува дека нивниот доживотен ризик, или веројатноста за развој на болеста во текот на животот, е помала од 70 проценти.
Ова значи дека голем број луѓе никогаш нема да развијат Алцхајмерова болест и покрај тоа што ги имаат ризичните гени. Причината е што болеста се јавува како резултат насложени интеракции помеѓу генетските и факторите на животната средина.
Покрај генетиката, ризикот од деменција е исто така значително под влијание на модифицирачките фактори. Истражувањата сугерираат дека социјалните врски, нивото на холестерол, пушењето, физичката активност и општото здравје, меѓу другото, играат важна улога во развојот на Алцхајмеровата болест.
Се проценува дека околу половина од случаите на деменција би можеле да се спречат или барем да се одложат со промени во однесувањето или начинот на живот.
Научниците сè уште не ги разбираат целосно механизмите на дејство на генот APOE, но постојат некои јасни сознанија.
Имено, варијантата ε4, која е најдобро проучена, е поврзана со послабо отстранување на бета-амилоидот, протеин кој формира наслаги во мозокот карактеристични за Алцхајмеровата болест. Покрај тоа, може да влијае на метаболизмот на мастите и енергијата во мозочните клетки и да промовира воспалителни процеси. Со текот на времето ваквите промени можат да ги оштетат невроните и да ја зголемат ранливоста на мозокот.
Бидејќи најчестата варијанта ε3 досега не е детално проучена, механизмите преку кои таа носи поголем ризик од заштитниот ε2 сè уште ќе треба да се откријат.
Доколку овие резултати се потврдат во понатамошни истражувања, ова би можело значително да го промени пристапот кон разбирањето и лекувањето на Алцхајмеровата болест. Фокусот би можел да се префрли од голем број помали причини кон еден клучен ген и неговите биолошки патишта, што би можело да го забрза развојот на нови терапии и превентивни стратегии.
Подготвено од М.Д.
About Author
