24.08.2026 Скопје
Додека очите на светот се вперени во Ормутскиот теснец и последиците од војната на Блискиот Исток, нова геополитичка битка се издига илјадници километри подалеку. Во центарот на вниманието повторно е Панамскиот канал, еден од најважните водни патишта на планетата, околу кој интересите на САД и Кина се повеќе се судираат.
Панамскиот канал ги поврзува Атлантскиот и Тихиот Океан, овозможувајќи им на бродовите да ја избегнат долгата и скапа рута околу Јужна Америка. Околу пет проценти од светската поморска трговија минува низ него, додека неговото значење за Соединетите Американски Држави е уште поголемо – каналот е исклучително важен за американскиот контејнерски сообраќај и синџири на снабдување.
Сепак, сега неговото значење дополнително се зголемува поради кризата на Блискиот Исток.
Прекините во сообраќајот низ Ормутскиот теснец, една од најважните енергетски артерии во светот, ги принудуваат некои трговци да ги менуваат рутите и да бараат алтернативни патишта. Ова го зголемува притисокот врз други стратешки премини, вклучувајќи го и Панамскиот канал.
Според медиумските извештаи, сообраќајот низ каналот е зголемен во споредба со минатата година, а во неделите по избувнувањето на војната во Иран е забележан понатамошен раст на транзитот.
Така, два географски оддалечени водни патишта се сè повеќе поврзани во една глобална приказна: Ормуз контролира клучен дел од светскиот транспорт на нафта, додека Панама претставува една од најважните артерии за контејнери, стоки и синџири на снабдување.
И тука Кина влегува во приказната.
Вашингтон со години предупредува дека Пекинг го зголемува своето влијание во Панама и низ цела Латинска Америка преку инвестиции и инфраструктурни проекти. Пристаништата на влезовите во каналот, кои ги управува компанија поврзана со главниот град на Хонг Конг, привлекоа особено внимание од американските власти.
Клучното прашање за Вашингтон повеќе не е само кој управува со каналот, туку кој има влијание врз инфраструктурата што го опкружува.
Кина, од друга страна, ги отфрла обвинувањата на САД и тврди дека Вашингтон го користи наративот за кинеско влијание како оправдување за проширување на сопствената контрола во регионот.
Пекинг инсистира на почитување на суверенитетот на Панама и неутралноста на каналот, додека Панама вели дека каналот е под негова контрола и дека нема намера да го предаде на која било голема сила.
Ова е особено важно бидејќи Панамскиот канал некогаш бил под американска контрола.
Соединетите Американски Држави го изградија каналот на почетокот на 20 век и со децении го контролираа и каналот и околното подрачје. Врз основа на Договорот Торихос-Картер од 1977 година, процесот на пренесување на власта на Панама беше завршен на последниот ден од 1999 година.
Оттогаш, Панамскиот канал формално функционира како неутрален меѓународен воден пат, а неговата инфраструктура е управувана од Управата за Панамски канал.
Сепак, во новата ера на големо соперништво меѓу Вашингтон и Пекинг, неутралноста станува сè потешко да се одржи.
Американците стравуваат дека кинеското присуство во пристаништата, логистиката и инфраструктурата во близина на каналот би можело да има безбедносни импликации во случај на голема криза.
Кина, напротив, верува дека Вашингтон се обидува да ја заштити својата традиционална сфера на влијание во Латинска Америка со вршење притисок врз земјите од регионот.
Во меѓувреме, самиот канал има проблем кој не е геополитички – водата.
Панамскиот канал зависи од огромни количини свежа вода за работа на својот систем на брани. Сушата во последниве години веќе ги принуди властите на каналот да го ограничат бројот на бродови што можат да поминат низ него.
Слична криза во 2023 година предизвика сериозни ограничувања и нарушувања во глобалните синџири на снабдување.
Затоа, сега се поставува многу чувствително прашање: што ќе се случи ако се појават проблеми во Хормуз и Панама истовремено?
Светската трговија тогаш нема да има само едно големо тесно грло, туку притисокот ќе се прелее на повеќе стратешки точки.
И токму затоа Панамскиот канал повеќе не е само панамско прашање.
Тој стана дел од многу поголема борба за контрола на светските трговски патишта.
Ормус на Блискиот Исток, Суец во Египет и Панама во Централна Америка се наоѓаат на различни страни од светот, но имаат иста стратешка вредност: секој што има влијание врз нив, има и дополнителна моќ врз глобалната трговија.
Припремила А.Ђ.
About Author
