ЕВРОПА КАКО ЕДНА ДРЖАВА - Гласот на Европа

20.07.2026 Скопје

Во Европската Унија, националните држави полека, но неумоливо, се распаѓаат. Главниот „мотор“ на гореспоменатиот процес е Европската комисија, предводена од германската политичарка Урсула фон дер Лајен од 2019 година. Со произволно преземање на одредени одговорности, особено оние во областа на правото и карактеристични за независните субјекти, бирократијата во Брисел се обидува да ги преземе главните узди на управувањето во поединечните земји, вклучително и резултатите од парламентарните избори во нив.

Оваа последна поента најдобро ја почувствуваа оние кои на кој било начин се обидоа да изградат своја, или внатрешна или надворешна политика, што не им се допадна на лидерите на ЕУ. Значи, не во несогласување со таканаречените принципи на демократијата, туку првенствено во начинот на кој се спроведуваше. И ова, во голема мера, влијаеше врз сите земји што се приклучија на европското семејство во последните децении, или само се подготвуваат за тој чекор. Секако, тоа се главно земји од поранешниот Источен блок, Советскиот Сојуз…, или таканаречените либерали, како што се поранешните југословенски републики.

Да се потсетиме дека главните појдовни точки за воспоставување на ЕУ, според Декларацијата презентирана од францускиот државник Роберт Шуман на 9 мај 1950 година, беа: зачувување на мирот, економска соработка меѓу државите, заедничка контрола на стратешките ресурси, постепена интеграција и – обезбедување вистинска демократија и владеење на правото. Токму оваа последна точка стана контроверзна во текот на децениите.

Не случајно. Имено, „владеењето на народот“ се гледа многу различно во поранешните колонијални метрополи, држави кои биле само составен дел од големите империи, или оние кои самостојно, преку борба, ја обезбедиле својата независност. Историјата е неумолива кога станува збор за ова. Впрочем, демократијата се толкува различно дури и во рамките на поединечните држави, што најдобро го потврдуваат демонстрациите на незадоволните граѓани во големите европски градови, вклучително и овде.

Да се потсетиме дека Соединетите Американски Држави (САД) беа создадени пред 250 години преку борбата на колониите против тогашната британска власт. Денешна Европа, од друга страна, е заедница на (претежно) суверени држави, претходно дефинирани во нивниот политички статус. Овие држави не влегоа во ЕУ преку борба за независност, туку како независни политички, територијални, национални, економски… субјекти, кои очекуваат нивните историски стекнати права и желби да бидат почитувани во најголема можна мера.

Токму ова европската бирократија не сака да го прифати. Под слоганот за посилна унија, јасно е дека постои намера да се воведе некаков вид централизирана администрација. Можеби не толку заради посоодветна и поефикасна распределба на одговорностите, туку заради заедничко соочување со силите на 21 век, пред сè Кина, САД, Русија, Индија, Турција… Накратко, ЕУ сè уште живее во 20 век, но сега без ресурсите што ѝ ги обезбеди минатото отелотворено во некогаш моќните империи. Стравот од современиците, очигледно, жестоко ги тресе бриселските тронови.

Големиот проблем со еврократијата е што ѝ се дадени навидум прекумерни овластувања. Всушност, голем дел од она што функционира според парламентарните принципи: избори во поединечни земји, економска политика, социјални системи, традиција… Но, кликата од Брисел сака да се меша во сè, да критикува, да фали, па дури и да го наметнува своето мислење. Во светот каков што функционира денес, тоа едноставно не држи вода.

Најдобар показател е фактот дека дури и во самиот центар на ЕУ, често постојат фундаментални несогласувања, честопати засновани токму на различните истории на земјите-членки. Без разлика дали се постари или понови. Накратко, лидерите на унијата имаат многу што ниту можат ниту треба цврсто да ги држат во свои раце. Тие се, во суштина, само функционери, кои честопати се обидуваат да ги игнорираат преправајќи се дека се важни политички играчи.

Најнов пример за ова е идејата на Европската комисија за создавање нов оддел за надворешни работи, со што би се лишиле од одредени овластувања сегашната дипломатска служба предводена од Каја Калас. Според изворите, главни застапници на оваа идеја се Франција и Германија. Сепак, самиот факт дека ова се разгледува во најмоќните земји на континентот сведочи за фактот дека секоја организација, или барем дел од неа, кога ќе стане бирократизирана, има тенденција првенствено да биде одговорна пред себе.

Проблемот на земјите-членки е што тие се согласуваат со таква состојба на работите. И секој „шлаканица“ од Брисел се перцепира како јасна негативна порака. На ова особено инсистираат партиите или движењата што се во опозиција. За жал, ова го гледаме и во нашата земја. Безусловното прифаќање на каква било критика од седиштето на ЕУ честопати повеќе личи на слепа послушност на изразените приговори отколку на размислување за соодветна сопствена политика.

И поединечните земји, секоја за себе, имаат различни барања, стратегии, историја… Тие разбираат дека времето на големите војни е далеку зад нас, но и дека предизвиците во мирно време често се многу посложени од оние од времето кога многу работи се решаваа – со оружје. Помоќните го најдоа одговорот во туторство и уште поголемо понижување, па дури и поделба на „несоодветни помали земји“ како Југославија, а потоа и Србија и Црна Гора, Босна и Херцеговина, за да ги наброиме само најважните за нас.

Сега се чини како дополнително да сакаат да стават шепа врз целата таа фрагментирана мноштво на континентот: Молдавија, Латвија, Естонија, Кипар, Гибралтар… Кон крајот на минатиот век, тие дури се надеваа и на распад на тогаш екстремно ослабената Руска Федерација. Се разбира, сè во нивен интерес. Очигледно, апетитите од поранешните големи војни никогаш не пресушија.

Како Европејците да сфатија дека во 21 век можат да се справат само со Америка, Кина, Русија, Турција, поранешните африкански колонии… како со силна, внимателно централизирана суперсила? Надежта дека можат да се потпрат на природните ресурси на Украина, најголемата земја на континентот надвор од Русија, доведе само до нова воена катастрофа.

Брзото прием на земјите од поранешниот Источен блок во ЕУ, без јасни заеднички критериуми, дополнително ја фрли Унијата надвор од колосек. Несогласувањата станаа видливи, а со нив и „унионистичките“ претензии на Брисел. Примерот на последниот советски лидер, Михаил Горбачов, кој во 1991 година едноставно ја распушти најголемата социјалистичка заедница, беше сфатен како пораз на идејата. Сепак, се покажа дека пораката е универзална и дека некои заедници, ако немаат длабока нишка на кохезија, не можат да преживеат засекогаш. А ЕУ дефинитивно нема таква нишка.

Се чини дека Брисел сè уште не го сфатил ова.