24.03.2026 Скопје
Само 13 земји во светот дишат воздух кој се смета за безбеден, а квалитетот на воздухот се влошува на глобално ниво, главно поради климатските промени предизвикани од човекот. Ова е според новиот Извештај за квалитетот на воздухот во светот за 2025 година, објавен од швајцарската компанија за следење на загадувањето IQAir, по анализа на податоци од 9.446 градови во 143 земји и територии.
Главни причини за загадување
Извештајот покажа дека квалитетот на воздухот се влошува на глобално ниво, при што само 14 проценти од градовите во светот имаат безбеден воздух за дишење, што е намалување во споредба со 17 проценти од претходната година. Главните причини се климатските промени предизвикани од човекот, особено чадот од шумските пожари, песочните бури и другите екстремни временски услови предизвикани од согорувањето на фосилни горива.
Минатата година, 2025 година, беше рекордна година по бројот на шумски пожари во Европската Унија, уништувајќи фарми, шуми и домови, а екстремните временски услови предизвикаа економски загуби од најмалку 43 милијарди евра низ целиот континент.
Светската здравствена организација (СЗО) поставува безбедни граници за честичките во воздухот наречени PM2.5 поради нивните здравствени ризици. Тоа се честички помали од 2,5 микрометри кои можат да навлезат длабоко во белите дробови и да влезат во крвотокот, а се поврзани со респираторни и кардиоваскуларни заболувања, како и со долгорочни состојби како што е ракот.
Каде е воздухот најчист, а каде е најзагаден?
Во Европа, само Андора, Естонија и Исланд ги исполнуваат годишните упатства на СЗО за PM2.5 честичките, кои се 5 микрограми на кубен метар (µg/m³).
Тие се меѓу само 13 земји и територии во светот кои се во рамките на безбедни граници, а другите се Австралија, Барбадос, Бермуди, Француска Полинезија, Гренада, Нова Каледонија, Панама, Порторико, Реунион и Американските Девствени Острови. Ова значи дека 130 од 143 опфатени земји, или 91 процент, не ги исполнуваат безбедносните упатства.
Петте најзагадени земји во светот се Пакистан (67,3 µg/m³), Бангладеш (66,1 µg/m³), Таџикистан (57,3 µg/m³), Чад (53,6 µg/m³) и Демократска Република Конго (50,2 µg/m³). 25-те најзагадени градови во светот се наоѓаат во Индија, Пакистан и Кина.
Лони во северната индиска држава Утар Прадеш го зазема незавидното прво место со просечна годишна концентрација на PM2.5 честички од 112,5 µg/m³, што е повеќе од 22 пати над препораката на СЗО. Од друга страна, најмалку загадено место на листата е Њувудвил во Јужна Африка.
Состојбата со загадувањето во Европа
Во Европа, 23 земји забележаа зголемување на просечните годишни концентрации на PM2,5 честички во 2025 година, додека 18 забележаа намалување. Загадувањето се зголеми за повеќе од 30 проценти во Швајцарија и Грција поради чадот од шумските пожари во Северна Америка и сахарската прашина од Африка.
Најголемото намалување, од речиси 24 проценти, е забележано во Малта, делумно благодарение на напорите за премин од тешко мазут на обновливи извори на енергија и мерките за намалување на емисиите од транспортот.
Според податоците во реално време, во времето на пишување, Париз беше меѓу петте најзагадени градови во светот, заедно со Пекинг, Дака, Вухан и Сеул, а Лондон беше исто така меѓу првите десет.
Минатиот четврток, на 19 март, Службата за мониторинг на атмосферата „Коперник“ (CAMS) на Европската Унија предупреди на високи нивоа на загадување во Европа, предизвикани од сезонските емисии на амонијак од земјоделските ѓубрива, зголемените концентрации на полен и стабилните временски услови.
Коперник додаде дека загадувањето од согорувањето на фосилни горива, особено во делови од Источна Европа и Балканот, исто така, постојано придонесува за лош квалитет на воздухот.
Проблемот со недостаток на податоци
Иако извештајот од оваа година опфаќа 12 земји повеќе од минатата година, сè уште постојат големи празнини во податоците. Според IQAir, само мал дел од светската популација има пристап до информации за квалитетот на воздухот во реално време.
Ситуацијата се влошува на некои места. Во март 2025 година, администрацијата на Трамп ја прекина глобалната програма за следење на квалитетот на воздухот на американскиот Стејт департмент, оставајќи милиони луѓе без пристап до податоци. Финскиот центар за истражување на енергијата и чистиот воздух (CREA) објави дека напорите за следење се ослабени во 44 земји, а шест останале без никаков мониторинг.
„Без мониторинг, не можеме целосно да разбереме што има во воздухот што го дишеме“, рече извршниот директор на IQAir Global, Френк Хамес. „Проширувањето на пристапот до податоци во реално време им овозможува на заедниците да дејствуваат. Со намалување на емисиите и справување со климатските промени, можеме да постигнеме значителни и трајни подобрувања во глобалниот квалитет на воздухот.“
Подготвено од М.Д.
About Author
