05.03.2026 Скопје
Заедничките американско-израелски напади врз Иран отворија ризик што пазарите со години го потценуваа: сериозно нарушување на снабдувањето со енергија од Персискиот Залив. Анализите предупредуваат дека, во најлош случај, ескалацијата би можела да го турне светот во рецесија.
Иран е четвртиот најголем производител во ОПЕК, со повеќе од три милиони барели дневно производство. Но клучот за проблемот не е само неговото производство, туку и географската позиција на земјата. Иран контролира крајбрежје долж Ормускиот теснец, витален превозен пат за глобалната трговија со нафта и гас, низ кој поминува околу една петтина од светската нафта и значителен дел од течниот природен гас.
Аналитичарите предупредуваат дека дури и умерена ескалација на конфликтот би можела да ги зголеми цените на нафтата за неколку долари по барел, додека посериозно нарушување или затворање на Ормус би можело да ги подигне цените над 100 долари за барел. Таквото сценарио би имало силни глобални последици, бидејќи би ги блокирало резервните капацитети на Саудиска Арабија, Обединетите Арапски Емирати и Кувајт, чија нафта исто така поминува низ овој теснец.
Подолга блокада речиси сигурно би предизвикала глобална рецесија, предупредуваат енергетските експерти.
Повисоките цени на горивата значат и повисоки трошоци за транспорт, поскапа храна и раст на цените на произведените стоки. Во време кога многу западни економии штотуку почнуваат да ја стабилизираат инфлацијата по пандемијата и енергетскиот шок од 2022 година, нов пораст на цените на енергијата би можел дополнително да ја комплицира монетарната политика и да го одложи намалувањето на каматните стапки. Политичкиот притисок би се почувствувал особено во Соединетите Американски Држави, поради растот на цените на бензинот.
Финансиските пазари реагираат на ваквите ситуации со зголемена волатилност. Инвеститорите се повлекуваат од поризични средства и се насочуваат кон златото, доларот и американските државни обврзници. Истовремено, расте цената на осигурувањето на танкерите, а секоја закана од минирање или напади врз бродови дополнително ги зголемува премиите и логистичките трошоци.
Азиските економии би биле најизложени на ваков шок. Голем дел од нафтата што поминува низ Ормус завршува во Кина, Индија, Јапонија и Јужна Кореја, а Кина половина од својот увоз го добива токму преку оваа рута. Секое сериозно нарушување би ја засилило конкуренцијата за достапната нафта и гас, што дополнително би ги зголемило цените на светскиот пазар.
САД располагаат со стратешки резерви на нафта, но експертите предупредуваат дека во вакви кризи клучно е времетраењето на нарушувањето. Краткорочен шок може да се ублажи, но продолжена блокада на Ормус би ги надминала капацитетите на стратешките резерви и на САД и на членовите на Меѓународната агенција за енергија.
На долг рок, во сценарио на политичка дестабилизација на режимот, Иран би можел да го зголеми производството, бидејќи неговата нафтена инфраструктура не е структурно уништена. Сепак, таков развој би бил бавен и исполнет со голема политичка неизвесност.
Најголемиот економски ризик не е иранското производство, туку потенцијалната дестабилизација на еден од најважните енергетски центри во светот. Ако конфликтот остане ограничен, пазарите би можеле да го апсорбираат шокот со умерено зголемување на цените. Но доколку се прошири и го зафати Ормускиот теснец или енергетската инфраструктура на соседните земји, последиците би можеле да доведат до нов глобален инфлаторен бран и реален ризик од рецесија.
Подготвено од М.Д.
About Author
