23.02.2026 Скопје
„Ја делегиравме енергијата на Русија, безбедноста на Соединетите Американски Држави, а клучните перспективи на Кина. Мора да ги вратиме“, рече францускиот претседател Емануел Макрон во говорот на Сорбона во април 2024 година.
Според аналитичарите, таа реченица не беше само реторичка фигура. Таа беше признание за стратешката грешка на Западот и симптом на подлабока промена во глобалниот поредок што беше повидлива од кога било досега на почетокот на оваа година.
За прв пат од крајот на Студената војна, водечките политички лидери отворено признаваат дека глобализацијата – како што го обликуваше светот во последните триесет години – повеќе не функционира како стабилен и неутрален систем, туку е извор на ранливост.
„Глобализацијата можеби го заврши својот тек во својата сегашна форма“, рече Сер Марк Такер, претседател на HSBC, една од најголемите глобални банкарски и финансиски групи. Слични проценки дадоа и Светската трговска организација, Светската банка и голем број други меѓународни институции.
Организацијата за економска соработка и развој (ОЕЦД) предупреди дека светската економија веројатно ќе забави во 2026 година поради растот на трговските бариери и геополитичката неизвесност.
Иако се очекува забавувањето да биде благо благодарение на поддржувачките макроекономски политики и поповолните финансиски услови, трендот е јасен: глобалната економија влегува во фаза на политичка фрагментација.
Во периодот по 1990-тите, преовладуваше претпоставката дека глобалната трговија, пазарната интеграција и меѓузависноста на државите автоматски ќе произведат стабилност, мир и просперитет. Глобализмот беше повеќе од економски модел – тоа беше идеологија на свет без граници.
Но, последната деценија го покажа спротивното. Пандемијата на ковид, војната во Украина, соперништвото меѓу САД и Кина, енергетската и технолошката криза ја разоткрија фундаменталната слабост на глобалниот систем: прекумерна меѓузависност без политичка контрола.
Нова парадигма
Претседателот на САД, Доналд Трамп, јасно ја формулираше новата парадигма: „Никогаш повеќе нашата земја не смее да биде во ситуација каде што не може да ги произведува клучните производи што ни се потребни затоа што зависиме од странски синџири на снабдување“.
Таа изјава не беше само политичка порака, туку и најава за радикален пресврт во американската политика. Законот за чипс и наука на САД (CHIPS Act), индустриските субвенции и трговските ограничувања против Кина го означија крајот на ерата на слободна глобална трговија.
Министерот за финансии на САД, Скот Бесент, дополнително нагласи: „Не можеме да им дозволиме на земјите да ја користат својата пазарна моќ во клучните сектори како геополитичко оружје“.
Со други зборови, економијата повторно стана инструмент на геополитиката.
Современиот свет сè повеќе наликува на систем од спротивставени блокови.
Соединетите Американски Држави се стремат да го консолидираат западниот технолошки и безбедносен блок. Кина гради паралелен глобален економски и технолошки систем преку иницијативата „Појас и пат“, дигиталниот јуан и сопствените синџири на снабдување.
Русија ја користи енергијата и воената моќ како геополитичко оружје. Европската Унија се обидува да изгради свој модел на „стратешка автономија“.
Претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, отворено ја призна новата реалност: „Мора да ги намалиме нашите стратешки зависности и да ги изградиме сопствените капацитети во клучните сектори“.
Социјална криза
Во овој контекст, глобализацијата се трансформира во процес на селективна интеграција: државите повеќе не бараат максимална ефикасност, туку максимална контрола.
Светската трговска организација го опишува овој процес како „реглобализација“, а не деглобализација – диверзификација и регионализација на синџирите на снабдување.
Нобеловецот Џозеф Стиглиц зборува за крајот на постојниот модел: „Слободната глобализација не го направи светот пофер. Без механизми за прераспределба, глобалниот систем ги фаворизира богатите земји и корпорации на сметка на работниците и посиромашните земји. Многумина повеќе не сакаат или не можат да учествуваат во неа на начинот на кој досега учествуваа.“
Кризата на глобализацијата не е само геополитичка, туку и социјална.
Иако глобализацијата го зголеми глобалното богатство, нејзините придобивки се нерамномерно распределени. Во многу западни општества, средната класа стагнира, индустриските работни места исчезнуваат, а чувството на губење на контролата врз економијата се претвора во политички бунт.
Професорот од Харвард, Дани Родрик, го опишува ова со позната политичка трилема: „Невозможно е да се има демократија, национален суверенитет и целосна глобална економска интеграција во исто време.“
Новиот модел
Новиот модел на глобализација не се базира на слободна трговија, туку на стратегија.
Државите ги штитат клучните индустрии, ги ограничуваат технологиите, ги контролираат инвестициите и градат регионални економски зони.
Родрик додава дека „глобализмот не бил само економски проект, туку и идеолошка рамка, ветување за светска заедница, просперитет и меѓусебна поврзаност. Но, за многу гласачи и креатори на политики, тој станал симбол на неправда“.
Непрофитната Фондација за информатичка технологија и иновации (ITIF) пишува во својот извештај дека старата глобализација „не успеала“ и дека е неопходен нов модел со заштита на домашните индустрии, технолошки суверенитет, стратешка контрола и селективна интеграција. Без ова, нема да има глобализам.
Економскиот истражувачки центар McKinsey Global Institute (MGI) пишува дека „компаниите не ги напуштаат глобалните синџири на снабдување; тие ги редизајнираат. Наместо максимална ефикасност, приоритет станува отпорноста, диверзификацијата и контролата врз клучните компоненти“.
Тие додаваат дека не постои единствен „крај на глобализацијата“, но трансформацијата е очигледна. Новото поглавје што расте е дигиталната глобализација.
Институтот заклучува дека ако почетокот на 21 век беше ерата на глобализацијата, тогаш тековната деценија го означува почетокот на нова фаза – ерата на геополитичката економија.
Подготвено од М.Д.
About Author
