10.02.2026 Скопје
Помина една година откако потпретседателот на САД, Џ.Д. Венс, одржа говор на Минхенската безбедносна конференција, критикувајќи ја Европа за миграциските политики и слободата на говорот, тврдејќи дека најголемата закана за континентот доаѓа одвнатре.
Публиката изгледаше изненадена. Во меѓувреме, Белата куќа на Трамп нагло го преврте светскиот поредок. Сојузниците и противниците беа казнети со царини, направен е дрзок потег против Венецуела, Вашингтон нееднакво бара мир во Украина под условите на Москва, а од Канада бизарно беше побарано да стане 51-ва држава на САД.
Овогодинешната конференција, која започнува подоцна оваа недела, повторно изгледа клучна. Делегацијата на САД е предводена од државниот секретар и советник за национална безбедност, Марко Рубио, а поканети се повеќе од 50 светски лидери. Собирот доаѓа во време кога европската безбедност изгледа сè понеизвесна.
Стравувањата беа дополнително засилени од најновата Стратегија за национална безбедност на САД, објавена кон крајот на минатата година, во која се повикува Европа да „застане на свои нозе“ и да преземе „примарна одговорност за сопствената одбрана“.
Сепак, токму кризата околу Гренланд е таа што навистина го потресе ткивото на трансатлантската алијанса. Доналд Трамп постојано изјавуваше дека „мора да го поседува“ Гренланд за безбедноста на САД и светот, а во еден момент не ја исклучи употребата на сила.
Бидејќи Гренланд е самоуправна територија на Данска, данскиот премиер рече дека непријателското американско преземање би значело крај на НАТО, алијансата што ја поткрепува европската безбедност 77 години. Кризата засега е избегната, но таа остави непријатно прашање да виси над Минхен: дали безбедносните врски меѓу Европа и САД се непоправливо оштетени?
Тие се променија, нема сомнение за тоа, но не се распаднаа. Сер Алекс Јангер, кој ја предводеше британската разузнавачка служба MI6 од 2014 до 2020 година, изјави дека трансатлантскиот сојуз нема да биде обновен, но не е раскинат. „Сè уште имаме огромна корист од нашите безбедносни, воени и разузнавачки врски со Америка“, рече тој.
Како и многумина, тој верува дека Трамп бил во право што ја турка Европа да преземе поголем дел од товарот на сопствената одбрана. „Имате континент од 500 милиони луѓе кои бараат од континент од 300 милиони да се справи со континент од 140 милиони. Тоа е наопаку. Верувам дека Европа треба да преземе поголема одговорност“, рече Сер Алекс.
Токму оваа нерамнотежа, во која американските даночни обврзници ја субвенционираат европската одбрана со децении, е во коренот на голем дел од незадоволството на администрацијата на Трамп кон Европа. Но, поделбите одат подалеку од воените трошоци и фрустрацијата околу тоа што членовите на НАТО како Шпанија дури и не го достигнуваат минималниот 2% од БДП за одбрана.
Тимот на Трамп е во конфликт со Европа во врска со трговијата, миграцијата и слободата на говорот, додека европските влади се загрижени поради односот на Трамп со Владимир Путин и неговата склоност да ја обвинува Украина за руската инвазија, која сега е во својата петта година.
Организаторите на Минхенската безбедносна конференција објавија извештај пред настанот во кој Тобијас Бунде, директорот за истражување, тврди дека имало фундаментален прекин со американската стратегија од Втората светска војна.
Таа стратегија, вели тој, се темелела на три столба: вера во мултилатералните институции, економска интеграција и верување дека демократијата и човековите права не се само вредности, туку и стратешки предности. „Под администрацијата на Трамп“, вели Бунде, „сите три столба се ослабени или отворено се доведени во прашање“.
Голем дел од размислувањето на Белата куќа на Трамп се рефлектира во Националната безбедносна стратегија. Центарот за стратешки и меѓународни студии во Вашингтон го опишува документот како „вистински, болен, шокантен повик за будење за Европа“ и „момент на огромна дивергенција помеѓу европскиот поглед на себе и визијата на Трамп за Европа“.
Стратегијата, исто така, дава приоритет на поддршката за групите непријателски настроени кон европските влади кои треба да бидат сојузници на Вашингтон. Таа промовира „негување на отпор кон моменталната траекторија на Европа во рамките на европските нации“ и тврди дека европските миграциски политики ризикуваат „цивилизациско бришење“. Во исто време, документот наведува дека „Европа останува стратешки и културно витална за Соединетите Американски Држави“.
„Поголемиот дел од европската реакција на оваа стратегија“, се вели во документот, „веројатно ќе биде истиот ужасен шок што го пречека говорот на потпретседателот Џ.Д. Венс во Минхен“ во февруари 2025 година. Софи Ајзентраут од Минхенската безбедносна конференција додава: „Сведоци сме на подемот на политичките актери кои не ветуваат реформи, но се многу експлицитни во својата желба да ги соборат постојните институции. Ги нарекуваме уништувачи“.
Клучното прашање во сето ова е: дали Член 5 е сè уште важечки?
Станува збор за одредба од повелбата на НАТО во која се наведува дека нападот врз една членка е напад врз сите. Од 1949 година до пред една година, се подразбираше дека, во случај на руски напад врз членка како Литванија, целата сила на алијансата, предводена од американската воена моќ, ќе дојде на помош.
Иако претставниците на НАТО инсистираат дека Член 5 останува на сила, непредвидливоста на Трамп и презирот на неговата администрација кон Европа неизбежно го доведуваат во прашање. Ова е она што може да се нарече „тест на Нарва“. Нарва е град во Естонија со мнозинско руско население, веднаш на границата со Русија.
Доколку Русија, хипотетички, се обиде да го окупира градот под изговор дека „им помага на сонародниците“, дали оваа американска администрација ќе дојде на помош на Естонија? Истото прашање може да се примени и за евентуално руско движење кон коридорот Сувалки, кој ја одделува Белорусија од руската енклава Калининград, или кон норвешкиот архипелаг Свалбард.
Со оглед на неодамнешните територијални амбиции на Трамп да го одземе Гренланд од членката на НАТО, Данска, никој не може со сигурност да предвиди како ќе реагира.
И тоа, во време кога Русија води војна против Украина, би можело да доведе до опасни погрешни пресметки. Минхенската безбедносна конференција оваа недела треба да понуди некои одговори за насоката на трансатлантската алијанса. Но, тие одговори можеби не се оние што Европа сака да ги чуе.
Подготвено од М.Д.
About Author
