12.11.2025 Скопје
Прекуграничната соработка е редок феномен на Балканот. Невладините организации во Грција, Албанија и РС Македонија соработуваат за да го заштитат езерото, чиј брег го делат трите земји.
„Три земји, две езера, една дестинација“, вели грчката еколошка активистка Мирсини Малакау, која веќе 30 години работи на оваа визија на Балканот. Малакау е раководителка на Друштвото за заштита на Преспа (SPP), грчка невладина организација што се стреми да го зачува еден од најстарите слатководни системи во Европа — Преспанските езера.
Планинскиот басен каде што се наоѓаат Големото и Малото Преспанско Езеро се оформил пред околу пет милиони години, долго пред човекот да стане дел од екосистемот или државите да постават граници.
Во региони каде што доминира националистичката политика, како што е Балканот, трансграничната соработка е исклучително комплицирана. Но, егзистенцијалната криза со која се соочуваат двете Преспански езера — повлекување на водата и потребата од заштита на повеќе од 2.000 видови риби, птици, цицачи и растенија — значи дека нема алтернатива освен заедничко делување.
Еден од највпечатливите жители на Преспа е Далматинскиот пеликан — птица со голем розово-портокалов клун, бело перје и кадрави пердуви на главата. Во екосистемот на Преспа живеат околу 1.500 пара од овој редок вид, што ја прави најголемата колонија на далматински пеликани во светот.
Самите пеликани покажуваат дека политичките граници не значат ништо за дивиот свет: „Тие се размножуваат во Грција, се хранат во Република Северна Македонија и спијат во Албанија“, вели Малакау.
Ако е нарушен кој било елемент од нивната рутина во трите земји — размножување, хранење или спиење — целиот циклус страда. На сличен начин, кога отпадите од фармите или ѓубривата ќе навлезат во езерата, квалитетот на водата се влошува во сите три земји.
Пред три децении, еколозите како Малакау сфатија дека мора да гледаат преку границите и да работат заедно — а не еден против друг — ако сакаат да го зачуваат екосистемот на езерата.
По падот на комунизмот во Албанија и Југославија, старите историски спорови повторно излегоа на површина, а отровните антагонизми се раширија низ Балканот.
Грција и Албанија, на пример, никогаш формално не прогласија мир по Втората светска војна, додека Грција и Република Северна Македонија беа вклучени во долготраен спор околу името.
И покрај политичките тензии, еколошките невладини организации од трите земји околу Преспа почнаа да се поврзуваат и да работат заедно. „Во Република Северна Македонија и Албанија државите сè уште се етаблираа“, објаснува Малакау. „Ние почнавме едноставно — со размена на мислења и ставови“.
Со текот на времето, СПП, заедно со ППНЕА од Албанија и Македонското еколошко друштво (МЕД), формираа транснационална алијанса под името Преспа Нет.
Клучно е што организациите во Преспа Нет ги третираат езерата пред се како еколошко, а не како национално прашање.
Овој пристап би можел да послужи како пример и за други делови на Балканот.
Проблемите со кои се соочуваат Преспанските езера се видливи со голо око: водата се повлекува веќе дваесет години, оставајќи зад себе камења, плажи и на крајот пасишта каде што приморските струи некогаш се среќавале со нивните брегови..
Даниела Заец, менаџерка на Македонското еколошко друштво во Ресен, го припишува исчезнувањето на водата на климатските промени и човечката активност, како земјоделството.
„Во овој регион има многу овоштарници, а луѓето ја користат езерската вода за наводнување“, вели таа. Тоа ги уништува мочуриштата, кои потоа се претвораат во обработливо земјиште, што пак бара уште повеќе вода.
Следејќи го позитивното искуство на СПП во Грција, Заец и нејзината организација се фокусираат на работа со заедницата, особено со младите. „Ги носиме учениците во националните паркови и им покажуваме како работиме“, објаснува таа.
Иако сите три организации сакаат овие образовни програми да станат транснационални, тоа сè уште не е возможно — политиката постојано се меша.
Малакау додава дека новите генерации еколози се помалку погодени од токсичниот национализам. За нив, вели таа, трансграничната соработка е неопходна — не само за решавање на еколошките проблеми, туку и за живот и работа во европски контекст.
Подготвено од М.Д.
About Author
